Web erişilebilirliği, sitenizin görme, işitme, hareket veya bilişsel farklılıkları olan kişiler tarafından da kullanılabilmesidir. Ancak yararı bununla sınırlı değil: parlak güneş altında telefon kullanan biri, tek elle gezinen biri, yavaş bağlantıdaki biri ya da yaşlı bir kullanıcı da erişilebilir bir tasarımdan faydalanır. Erişilebilirlik; kullanılabilirlik, SEO ve dönüşümle büyük ölçüde örtüşür.
WCAG nedir?
WCAG (Web Content Accessibility Guidelines), erişilebilirlik için uluslararası kabul gören yönergelerdir. Dört ilkeye dayanır:
- Algılanabilir: Bilgi, kullanıcının algılayabileceği biçimde sunulmalı (metin alternatifi, yeterli kontrast, altyazı).
- Çalıştırılabilir: Tüm işlevler klavye dâhil farklı yollarla kullanılabilmeli.
- Anlaşılabilir: İçerik ve arayüz tutarlı ve anlaşılır olmalı.
- Sağlam: İçerik farklı tarayıcı ve yardımcı teknolojilerle (ekran okuyucu gibi) uyumlu olmalı.
Uyum düzeyleri A, AA ve AAA olarak derecelendirilir; çoğu işletme için hedef AA düzeyidir. Yasal yükümlülükler ülke ve sektöre göre değişir; ihtiyacınız olan kapsamı hukuk danışmanınıza ve ilgili mevzuata göre belirleyin.
Başlangıç kontrol listesi
1. Renk kontrastı
Metin ile arka plan arasında yeterli kontrast olmalı. Genel kural olarak normal metin için en az 4,5:1 oran hedeflenir. Açık gri metni beyaz zeminde kullanmak sık görülen bir hatadır. Bilgiyi yalnızca renkle iletmeyin (örneğin "kırmızı alanlar zorunlu" yerine yıldız ve metin kullanın).
2. Alternatif metin
Anlam taşıyan görsellere kısa ve açıklayıcı alternatif metin (alt) ekleyin. Süs amaçlı görselleri boş alt ile işaretleyin ki ekran okuyucu atlasın. Grafik ve infografiklerde ana mesajı metin olarak da verin.
3. Klavye erişimi
Tüm bağlantı, buton ve formlara yalnızca klavyeyle (Tab, Shift+Tab, Enter, Boşluk, Esc) ulaşılabilmeli. Odak göstergesi (focus) görünür olmalı; kaldırmayın. Menüler, açılır pencereler ve mobil menü klavyeyle açılıp kapanabilmeli ve odak yönetimi doğru olmalı.
4. Anlamlı HTML yapısı
- Sayfada bir ana başlık (H1) ve mantıklı hiyerarşi (H2, H3) kullanın; başlıkları yalnızca büyük yazı için seçmeyin.
- Liste, tablo, buton ve bağlantı için doğru HTML öğelerini kullanın; "div" ile buton taklidi yapmayın.
- Sayfa bölgelerini (başlık, gezinme, ana içerik, alt bilgi) anlamlı etiketlerle işaretleyin.
- Sayfa dilini doğru belirtin; çok dilli sitede her sayfanın dili işaretlenmeli.
5. Formlar
Her alan için görünür ve programatik olarak ilişkilendirilmiş bir etiket (label) olmalı; yalnızca placeholder yeterli değildir. Hata mesajları açık olmalı, hangi alanda ne yapılacağını söylemeli ve renkten bağımsız olmalı. Zorunlu alanları belirtin, otomatik doldurmayı destekleyin. İletişim ve teklif formları için dönüşüm odaklı açılış sayfası rehberindeki ilkelerle uyumlu ilerleyebilirsiniz.
6. Bağlantı ve buton metinleri
"Buraya tıklayın" veya "devamı" yerine hedefi anlatan metinler kullanın ("Fiyat teklifi isteyin", "Siber güvenlik hizmetini inceleyin"). Bu hem ekran okuyucu kullanıcılarına hem arama motorlarına yardımcı olur.
7. Medya
Videolara altyazı, sesli içeriklere transkript ekleyin. Otomatik oynayan ve durdurulamayan hareketli içerikten kaçının.
8. Metin boyutu ve düzen
Sayfa, yazı boyutu büyütüldüğünde ve ekran yakınlaştırıldığında kullanılabilir kalmalı. Sabit piksel boyutlarına bağlı kırılgan düzenlerden kaçının. Mobilde dokunma hedefleri yeterince büyük ve aralıklı olmalı.
9. Zaman sınırları ve hareket
Oturum süresi dolacaksa kullanıcıyı uyarın ve uzatma imkânı verin. Kayan, yanıp sönen veya hızlı hareket eden öğeleri sınırlayın.
10. Hata ve bilgi mesajları
Bildirimler (başarılı gönderim, hata) ekran okuyucuya duyurulacak şekilde işaretlenmeli.
Nasıl test edilir?
- Otomatik araçlar: Tarayıcı tabanlı erişilebilirlik denetleyicileri birçok sorunu hızla bulur; ancak sorunların yalnızca bir bölümünü yakalar.
- Klavye testi: Faresiz siteyi baştan sona gezin.
- Ekran okuyucu testi: Mümkünse ana akışları (gezinme, form gönderme) ekran okuyucuyla deneyin.
- Yakınlaştırma ve mobil test: Yüzde 200 yakınlaştırmada ve küçük ekranda kontrol edin.
- Gerçek kullanıcılar: Mümkünse farklı ihtiyaçları olan kullanıcılarla test yapın.
Erişilebilirlik, SEO ve hız ilişkisi
Anlamlı başlıklar, alternatif metinler, net bağlantı metinleri ve temiz HTML aynı zamanda arama motorlarının sayfayı anlamasını kolaylaştırır; bkz. küçük işletmeler için SEO rehberi. Hızlı ve sade sayfalar hem erişilebilirliği hem deneyimi iyileştirir; bkz. web sitesi hızlandırma. Yayın öncesi genel eksikleri yakalamak için yeni web sitesi kontrol listesi ve yayın sonrası düzenli bakım için web sitesi bakımı yazılarını kullanın.
Yeni proje mi, mevcut site mi?
Yeni bir sitede erişilebilirliği tasarım aşamasından itibaren dâhil etmek, sonradan düzeltmekten çok daha ucuzdur. Teknoloji seçimi bu açıdan da önemlidir; bkz. WordPress mi, özel yazılım mı?. Mevcut sitede ise en çok trafik alan ve en kritik sayfalardan (ana sayfa, iletişim, teklif formu, ödeme) başlayarak kademeli iyileştirme yapılır. Proje kapsamı ve bütçesi için yazılım projesi nasıl yönetilir? ve web sitesi yaptırma maliyeti yazıları yol gösterir.
Sık yapılan hatalar
- Düşük kontrastlı şık ama okunması zor renkler,
- Odak çerçevesini estetik gerekçesiyle kaldırmak,
- Görsellere alt metin eklememek veya "resim1.jpg" gibi anlamsız metin girmek,
- Placeholder'ı etiket yerine kullanmak,
- Yalnızca fareyle çalışan açılır menüler,
- Erişilebilirliği tek seferlik bir denetim saymak.
Sonuç
Erişilebilirlik bir özellik değil, kaliteli web geliştirmenin bir parçasıdır. Küçük ve düzenli adımlarla başlayın: kontrast, alternatif metin, klavye erişimi, form etiketleri. Hem daha fazla kişiye ulaşır hem de sitenizin genel kalitesini artırırsınız.
ujans; erişilebilirlik, hız ve SEO'yu baştan düşünen kurumsal web siteleri geliştirir ve mevcut siteler için erişilebilirlik iyileştirmesi yapar.